આજ નો દિવસ : વિક્રમ સંવત   ૨૦૭૩  ( નેમિસૂરિ સંવત  ૬૮ )  ભાદરવો સુદ બીજ બુધવાર   Dt: 23-08-2017



તલવાર કી કિંમત મ્યાન સે નહિ ધાર સે હોતી હૈ, કપડો કી કિંમત રંગ સે નહિ તાર સે હોતી હૈ, કહી ભી દેખો મહત્વ મૂલકા હોતા હૈ છીલકે કા નહિ, આદમી કી કિંમત પૈસે સે નહિ સદાચાર સે હોતી હૈ…

                                              'છ આવશ્યક' સામાયિક'

* સામાયિકની વિધિમાં સર્વપ્રથમ સ્થાપનાજીની 'સ્થાપના' કરવામાં આવે છે. હકીકતમાં 'સ્થાપના નિક્ષેપા' (પ્રતિકૃતિ-ફોટા-પુસ્કાદિ)નો અધિકાર સ્વીકારવામાં આવેલ છે. ચાર નિક્ષેપોમાં બીજો છે. નામનિક્ષેપા તે નામથી સામાયિક દ્રવ્યનિક્ષેપો-ભૂતકાળમાં કર્યું અને ભવિષ્યકાળમાં કરશે. (૪૮ મિનિટનો સમય) અને ભાવનિક્ષેપા-વર્તમાન કાળમાં સામાયિક કરનાર વ્યક્તિ.

*    કોઈ પણ બાધા-સંકલ્પ અરિહંત, સિદ્ધ, સાધુ, દેવ અને આત્માની સાક્ષી (મધ્યસ્થ)થી સ્વીકારાય છે. તેથી જ ગુરુની સ્થાપના સ્થાપના મુદ્રામાં નવકારમંત્ર-પંચિદિય સૂત્ર બોલીને થાય છે.

*   સ્થાપના કે સ્થાપન મુદ્રા દ્વારા ક્રિયા જે થાય છે. તે આમંત્રણનો ભાવ છે. આ રીતે ગુરુનો વિનય અને તેઓની શુભ નિશ્રા સ્વીકારી સાધક સાધના કરે છે.

*    કોઈ પણ આરાધનામાં સર્વપ્રથમ લગભગ ઈરિયાવહિયંની ક્રિયા થાય છે. અહીં પણ વિધિની અંદર ઈરિયાવહિયંની ક્રિયા પૂર્વ સમયે ગમનાગમનની ક્રિયા દ્વારા જે કોઈ વિરાધના થઈ-કરી હોય તેના પ્રાયશ્ચિત રૃપે એક લોગસ્સના કાઉસ્સગ્ગ ધ્યાન સહિત કરાય છે.

*    સામાયિક બને ત્યાં સુધી મૌનપૂર્વક કરવું વધારે યોગ્ય છે. તેથી મન-વચન-કાય ગુપ્તિને ગોપવવા-પાળવાની તક મળે. (કદાચ બોલવું હોય તો તે પણ આત્મલક્ષી સ્તોત્ર, સૂત્ર બોલવા યાદ કરવા.)

*    સામાયિકની વિધિમાં 'મુહપત્તિ'નું પડિલહેણ પ૦ બોલ પૂર્વક થાય છે. મુહપત્તિના બોલ શરીર સાથે યોગ્ય સ્થળે સ્પર્શ કરીને બોલાય છે. તેમાં કાયશુદ્ધિનો વિચાર છુપાયો છે. આ જીવ જે કાંઈ અશુદ્ધ આચાર-વિચાર  કરતો રહ્યો છે. તેમાંથી નિવૃત્ત થવાની- અલિપ્ત થવાની પ્રવૃત્તિ પ૦ બોલને મંત્ર સમજી થાય છે.

*   'સામાયિક સંદિસાહું ? અને ઠાઉ ?' એ બે આદેશ આત્માર્થી આત્મકલ્યાણના માટે વિષય-કષાયો ત્યજી સમભાવની અનુભૂતિ કરવા પ્રેરાઈ જે તૈયાર થયો છે તેના છે. નવકાર ગણી કરેમિભંતે સૂત્ર દ્વારા પછી પ્રતિજ્ઞા લે છે. આ પ્રતિજ્ઞા જિનમુદ્રામાં લેવાય છે.

*    પ્રતિજ્ઞા લીધા પછી સાધકે શું કરવું ? એ પ્રશ્નનો જવાબ 'બેસણે સંદિસાહું ? બેસણે ઠાઉ ?' એ આદેશમાં ઉપકારી પુરુષોએ છુપાવ્યો છે. સાધના કરવા માટે સાધકે આસન જમાવવા સ્થિર થવું જરૃરી છે. અને એજ એનો જવાબ છે. સ્થિરતા વગર મગ્નતા કે પૂર્ણતા આવવાની નથી.

*    આસન વિવિધ પ્રકારના છે. (લગભગ-૧૪) તેમાં યોગાસન અને શરીરમાં છૂપાયેલા ધ્યાનચક્રને સામાયિકને જાગ્રત કરાય છે. 'સહસ્ત્રદલ' ચક્રનો સહારો લઈ જો સાધક સમાધિની સાધના કરે તો એ ક્રમશઃ સામાયિકની ફળશ્રુતિને પામે.

*    સાધનાનો પ્રારંભ 'સ્વાધ્યાય'થી કરવા વિધિમાં છેલ્લા બે આદેશ 'સજ્ઝાય સંદિસાહુ ? સજ્ઝાય કરું ? એમ સંકળાયેલા છે. સ્વાધ્યાય એટલે સ્વનું અધ્યયન. વાચના-પૃચ્છના પરાવર્તના-અનુપેક્ષા-ધર્મકથાના સહારે અધ્યાત્મમાં રમણતા વધારવા સાધકે આ પગથિયે ચડવાનું છે.

*    સ્વનું અધ્યયન કેટલો સમય અખંડ થઈ શકે ? સાધક કરે ? એ પ્રશ્નના જવાબમાં 'જાવ નિયમં પજ્જુવાસામિ' શબ્દ કાંઈક પ્રકાશ પાથરે છે. આત્મા એક સરખો એક વિષયમાં ઉપયોગ અર્થાત્ પરિણામની સ્થિરતા બે ઘડી જ ટકાવી શકે તેવા આપ્તપુરુષોના વચનો હોવાથી સામાયિકનો કાળ બે ઘડી-૪૮ મિનિટનો સ્વીકારાયો છે.

*    સામાયિકનો પ્રારંભ વિરતિમય જીવનથી થાય. સામાયિકમાં આસનની સિદ્ધિ 'યોગ'ના આધારે કરાય છે અને સ્વાધ્યાયએ ધ્યાનની સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરવા માટે થાય છે.

*    સામાયિક-પારવાની વિધિમાં 'સામાઈય વયજુત્તો સૂત્રના મુખ્યત્વે 'અસુહં કમ્મં' 'સમણો ઈવ સાવઓ' 'બહુસો સામાઈયં કુજ્જા' શબ્દો ઘણું કહી જાય છે.

*    સામાયિક-પારવાની વિધિમાં 'સામાયિક પારું ?' અને 'સામાયિક પાર્યું' બે આદેશો સાધકની પરીક્ષા અને સાધનાથી થયેલા અનુભવનો પરિચય કરાવે છે. કહેવાનું એટલું જ કે સાધકને સામાયિક લેતાં-પાલન કરતાં આનંદ થાય અને પારતી વખતે દુઃખ થાય. અર્થાત્ સામાયિક ફરી ફરી કરવાની ભાવના જાગવી જોઈએ.

*    સામાયિક વારંવાર કરવાથી ચિત્તમાં શાંતિ, સમાધિ, સમભાવ આવવા જ જોઈએ. જો તે ન આવે તો સમજવું કે- સંસાર પ્રત્યે પરિગ્રહ પ્રત્યેની આસક્તિ હજી ઘટી નથી. શુદ્ધ સામાયિક થતું નથી.

*    ૮૪ લાખ યોની ને ચાર ગતિમાં દેવ અને નરક ગતિના જીવો સામાયિક કરી શકતા નથી. તિર્યંચ ગતિના જીવો સમ્યગ્જ્ઞાન પામે તો કદાચ ભાવથી કરે અને મનુષ્ય ગતિના જીવોમાં જેણે ચારિત્ર-વિરતીનો અંતરાય બાંધ્યો હોય તેવા અથવા અધર્મી આત્મા કરી શકતા નથી. એટલે મહાભાગ્યવાન જ સામાયિક કરવા પ્રેરાય છે.

*    મલ્લિનાથ ભગવાને કેવળજ્ઞાન બાદ પ્રથમ દેશમાંના 'સામાયિક'ની પ્રરૃપણા કરી હતી.

*    અનર્થકારી ક્રિયા, હિંસા ક્રિયા, કષાયી ક્રિયા, અદત્તાદાની ક્રિયા વિગેરે ક્રિયાઓ અજ્ઞાની જીવો કરે છે. પણ એ બધી ક્રિયા અર્થ વગરની છાર ઉપર લીંપણ જેવી છે. માટે જ આત્મલક્ષી ક્રિયાના ક્રમને ઉલટ સુલટ આગળ-પાછળ વેઠરૃપ યા અશુદ્ધ ન કરવા આગ્રહ રાખો.