આજ નો દિવસ : વિક્રમ સંવત   ૨૦૭૩  ( નેમિસૂરિ સંવત  ૬૮ )  ભાદરવો સુદ બીજ બુધવાર   Dt: 23-08-2017



તલવાર કી કિંમત મ્યાન સે નહિ ધાર સે હોતી હૈ, કપડો કી કિંમત રંગ સે નહિ તાર સે હોતી હૈ, કહી ભી દેખો મહત્વ મૂલકા હોતા હૈ છીલકે કા નહિ, આદમી કી કિંમત પૈસે સે નહિ સદાચાર સે હોતી હૈ…

 


 પાંચજ્ઞાન

 

૧. જ્ઞાન કોને કહેવું, એપ્રાથમિક ભૂમિકા ઉપર વિવાદાસ્પદ પ્રશ્ન છે. જ્ઞાનપિપાસા, જ્ઞાનમેળવવાની પિપાસા,      જિજ્ઞાસા,એનેમાટે કરવામાંઆવતી શોધ અને મહેનત વિગેરે આજનાયુગમાંએકસામાન્ય પ્રશ્નબનીગયોછે.

ર. લોકો વ્યાખ્યાનો સાંભળે છે, પુસ્તક વાંચેછે અનેચર્ચા-વિચારણાપણ કરે છે. જ્ઞાન પ્રાપ્તકરવાની તીવ્ર           ઇચ્છા આ ભૌતિક જગતમાં મુખ્યત્વે સુખ-પ્રાપ્તિનાં હેતુથી ઉદ્ભવેલી દેખાય છે.

   જાત-જાત ને ભાત-ભાત ના વિષયો અંગે નવુંનવું જાણવાની તાલાવેલી આજે માનવ-                મનનોકબ્જોલઈનેબેઠેલીદેખાયછે. આએકશુભચિહ્નછે.

પરંતુજેવસ્તુનીપ્રાપ્તિમાટેઆપણેપરિશ્રમકરતાંહોઈએ, એવસ્તુનાયથાર્થસ્વરૂપનેઆપણેનજાણતાહોઈએ, તોઆપણનેશુંમળવાનું? જે મળ્યું, તે આપણે શોધતા હતા એજ છે કે બીજું કંઇને નક્કી શીરીતે કરીશકાય?

પ. જૈનતત્ત્વવેત્તાઓએમોક્ષ(મુક્તિ) પ્રાપ્તકરવામાટેએકવાક્યઆપેલુંછેઃ(જ્ઞાનક્રિયાભ્યાંમોક્ષઃ।) આનોઅર્થથાયછેઃ‘જ્ઞાનઅનેક્રિયાદ્વારાજમોક્ષમેળવીશકાયછે,’ અહિં, જ્ઞાનક્રિયાનેભેગાકરીનેવધારેસ્પષ્ટઅર્થપણકાઢીશકાય, કે‘જ્ઞાનપૂર્વકનીક્રિયાદ્વારામોક્ષમેળવીશકાયછે.’

૬. પુરૂષઅનેસ્ત્રીનેસંસારરથનાબેચક્રમાનવામાંઆવ્યાછે. એબંનેચક્રઅખંડિતહોય, એબંનેમાંસુમેળહોય. તોજએરથવ્યવસ્થિતગતિકરીશકે. પરંતુજ્ઞાનઅનેક્રિયાનીજોડીએટલીબધીમહત્ત્વનીછે, એટલીબધીઆવશ્યકછે, કેબેનીસાથેસ્ત્રી-પુરૂષનીબેલડીનીસરખામણીમાંતોવિરાટપાસેવામનજેવીછે.

૭. બાળજીવોમાટેજૈનવત્ત્વવિશારદોએઆજ્ઞાનઅનેક્રિયાનીએકબહુજસરળઅનેસુંદરવ્યાખ્યાઆપીછે. ‘અમુકકાર્યકરવાજેવુંછે. એવીજેસમજણ, તેજ્ઞાનઅનેએકાર્યનેઅમલમાંમૂકવુંતેક્રિયા.’

દાખલાતરીકે, ‘અસત્યબોલવુંએપાપછે.’ એવીસમજણતે‘જ્ઞાન’ અને‘અસત્યબોલવાનોત્યાગકરવો’ તેક્રિયા. એજરીતે, ‘સાચુંબોલવુંએધર્મછે’, એવીસમજણએ‘જ્ઞાન’ અને‘સાચુંજબોલવું’ તેક્રિયા  હવે, આમાંઆપણેએકદમસમજીશકીશુંકેહંમેશાસત્યજબોલવુંજોઈએ. અસત્યકદીપણનાબોલવુંજોઈએ. એવીસમજણરૂપીજેજ્ઞાનછે, તેનોક્રિયારૂપીઅમલજોનકરવામાંઆવેતો, તેવીસમજણ, તેવાજ્ઞાનથી, શુંઅર્થસરવાનો? અર્થાત્એજ્ઞાનનાક્રિયારૂપીઅમલવિના, એજ્ઞાનથીકશોપણલાભનહિમળે.

એવીજરીતે, શુંધર્મછે, શુંકરવાયોગ્યછેઅનેશુંત્યજવાયોગ્યછે, એનેલગતાજ્ઞાનવિનાનીકોઇક્રિયાઆપણેકરીશુંતોતેપણઅર્થહીનઅનેક્યારેકતોઅનર્થકારકથઈજશે. આબંનેનાસુયોગસિવાયઆપણેકશીપ્રગતિનહિસાધીશકીએ.

૮.  જ્ઞાનમેળવવામાટેપણ‘જ્ઞાન’ અનેક્રિયાનીજરૂરછે; અથવા, ‘જ્ઞાનપૂર્વકનીક્રિયાદ્વારાજજ્ઞાનમેળવીશકાયછે.’

આ વાત બરાબર સમજવા જેવી છે. અહીં આપણે જ્ઞાનના બે વિભાગ પાડીએ છીએ.                            એકતો, ‘મેળવવુંતેજ્ઞાન’. બીજું, એનેમેળવવામાટે જરૂરીજ્ઞાન. આમાંપહેલું‘સાધ્ય’ છે; બીજું‘સાધન’ છે.

મુંબઇથી ટોકીઓ જવું હોય. તો ટોકીઓ જવા માટેના માર્ગોનું જ્ઞાન આપણને હોવું જોઈએ. ગમેતેગાડી, આગબોટ કે વિમાનમાં ચડી બેસવાથી ટોકિઓ પહોંચી શકાતું નથી. અહિં પ્રથમ આપણે ટોકીઓ જવું છે, એ નક્કી કરીએ છીએ; પછીત્યાંપહોંચવાના માર્ગો શોધીએ છીએે. અનુકૂળતાઅનેઆવશ્યકતા મુજબ, દ્રવ્યઅનેકાળના સંયોગો અનુસાર આપણે આગબોટ યા વિમાનનો માર્ગ નક્કી કરીએ છીએ. અનેપછી, ટોકિઓ પહોંચવા માટેની આવશ્યક, જ્ઞાનઅનુસારની ક્રિયા આપણે કરીએ છીએ.

આપણેસમુદ્રનાદર્શનકરવાછે. આમાટે, જયાંસમુદ્રહોય; સાગરકાંઠોહોય, એવાસ્થળનીઆપણેપસંદગીકરીએછીએ. એમકરવાનેબદલેગીરનાંજંગલોમાંકેહિમાલયનીપર્વતમાળાઓમાંઆથડવાનુંઆપણેશરૂકરીએતોસમુદ્રનાંદર્શનથશે?

‘જ્ઞાનક્રિયાભ્યાંજ્ઞાનમ્’ એમજયારેઆપણેકરીએછીએ, ત્યારેતેમાંથીઆટલીવસ્તુઓનક્કીથાયછેઃ-

૧. આપણેજ્ઞાનમેળવવુંછે.

ર. જેજ્ઞાનઆપણેમેળવવામાગીએછીએતેમેળવવાનામાર્ગરૂપીજ્ઞાનજોઆપણીપાસેનહિહોયતોતેજ્ઞાનઆપણનેમળીશકશેનહિ. જ્ઞાનમેળવવાનામાર્ગનીજાણકારીએપણએક‘જ્ઞાન’ જછે; એટલે, ‘આપણેજ્ઞાનમેળવવાનામાર્ગનુંજ્ઞાનપણમેળવવુંછે.’

૩. જ્ઞાનમેળવવાનામાર્ગનુંજ્ઞાનમેળવીનેએજ્ઞાનઅનુસારનીક્રિયાઆપણેકરવીછે; એમાટેઅાપણેકાર્યબદ્ધ, ક્રિયાશીલબનવુંછે. હવેઆમાંસ્વાભાવિકરીતેજકેટલાકપ્રશ્નોઉપસ્થિતથાયછે.

૧. જ્ઞાનપ્રાપ્તકરવાપાછળનોઆપણોહેતુ.

ર. એહેતુનીપવિત્રતા, નિર્દોષતાઅનેવિશુદ્ધતા.

૩. જેજ્ઞાનઆપણેમેળવવામાગીએછીએ, તેનાથીઆપણોહેતુસિદ્ધથશે?

૯. પુરાતનતત્ત્વવેત્તાસોક્રેટિસવિષેએકપ્રચલિતવાતછે. એકવખતકેટલાકલોકોએએવીઆકાશવાણીસાંભળીકે, ‘આયુગમાંઆજેસૌથીવિશેષશાણોઅનેડાહ્યોમાણસસોક્રેટિસછે.’ આસાંભળીનેએલોકોસોક્રેટિસપાસેગયા. સાંભળેલીઆકાશવાણીએમણેતેનેસંભળાવીઅનેપછીપૂછયુંઃ‘આવાતસાચીછે?’

થોડીવારવિચારકરીનેસોક્રેટિસેજેજવાબઆપ્યોતેખૂબવિચારવાજેવોઅનેસમજવાયોગ્યછે. એણેકહ્યું

‘હા, એવાતસાચીછે; કારણકે, હુંકશુંજજાણતોનથીએવાતહુંજાણુંછું.’ આમ, જેમાણસ, ‘હુંઅજ્ઞાનીછું’ એવાતબરાબરજાણેછે, તેનીપાસેએક‘મહાજ્ઞાન’ છે, કેમકેજ્ઞાનમેળવવાનીએનીજિજ્ઞાસાતેથીજીવંતઅનેજવલંતરહેછે.

 

૧૦. જૈનતત્ત્વવેત્તાઓએજ્ઞાનનાબેમુખ્યવિભાગોપાડ્યાછે.

(૧) સમ્યગ્(એટલેસાચું) જ્ઞાત. (ર) મિથ્યા(એટલેખોટું) જ્ઞાન.

સમ્યગ્જ્ઞાનનાતેમનેપાંચવિભાગોપાડ્યાછે.

. મતિજ્ઞાન, . શ્રુત જ્ઞાન, . અવધિજ્ઞાન, . મનઃપર્યવજ્ઞાન, . કેવળજ્ઞાન.

મિથ્યાજ્ઞાનનાએમણેત્રણપ્રકારબતાવ્યાછે.

૧. મતિઅજ્ઞાન, ર. શ્રુતઅજ્ઞાન, ૩. વિભંગજ્ઞાન.

આઅજ્ઞાનનેવિપરીતજ્ઞાનપણકહેવામાંઆવેછે. સમ્યગ્અનેમિથ્યાજ્ઞાનનાબીજાપ્રકારોતોઅનેકછે. આપણેસાચાજ્ઞાનસાથેકામછે; એટલેસમ્યગ્જ્ઞાનનાપાંચમુખ્યપ્રકારોનેઆપણેતપાસીએ.

૧. મતિજ્ઞાન  ઇંદ્રિયોઅનેમનવડેજેજ્ઞાનઆપણનેપ્રાપ્તથાયછે, થઈશકેછે, તેનેમતિજ્ઞાનકહેવામાંઆવેછે.

ર. શ્રુતજ્ઞાન  શબ્દનઆધારપરજેજ્ઞાનએકલામનદ્વારાપ્રાપ્તથાયતેનેશ્રૂતજ્ઞાનકહેવામાંઆવેછે.

૩. અવધિજ્ઞાન  ઇંદ્રિયોઅનેમનવિગેરેકોઇપણમાધ્યમનીસહાયતાવિનાજ, દ્રવ્ય, ક્ષેત્રઅનેકાળનીઅપેક્ષાઓનીમર્યાદામાંજેરૂપી(સાકાર) પદાર્થોનું, જ્ઞાનઆત્માનેસાક્ષાત્થાયતેનેઅવધિજ્ઞાનકહેછે.

૪. મનઃપર્યવજ્ઞાન  અઢીદ્વીપમાંરહેલસંજ્ઞીપંચેન્દ્રિયજીવોનામનનેજેસાક્ષાત્દેખાડેતેમનઃપર્યંન્તજ્ઞાનકહેવાયછે. આમાંપણઇંદ્રિયોઅનેમનનીસહાયતાનીજરૂરનથી. સરળઅર્થમાંઇંદ્રિયોઅનેમનનીસહાયતાવિનાજ; મનોદ્રવ્યનુંએટલેબીજાઓનામનમાંપડેલીઅનેભરેલીવાતોનુંજેજ્ઞાનઆત્માનેસાક્ષાતથાયતેમનઃમર્યવજ્ઞાન.

પ. કેવળજ્ઞાન  ઇંદ્રિયોઅનેમનનીસહાયતાવિનાજ, રૂપી, અરૂપી, (સાકારઅનેનિરાકાર), સૂક્ષ્મઅનેસ્થૂળવિગેરેસર્વકાળનાસર્વપદાર્થોનુંસર્વદર્શીઅનેસંપૂર્ણજ્ઞાનજયારેપ્રાપ્તથાયછે, ત્યારેતેને‘કેવળજ્ઞાન’ કહેવામાંઆવેછે. આપૂર્ણજ્ઞાનછેઅનેએજેમનેપ્રાપ્તથાયછેતેમને‘સર્વજ્ઞ’ અથવા  ‘કેવળી’ કહેવામાંઆવેછે.

આકેવળજ્ઞાન  જેમનેપ્રાપ્તથયુંહોયતેમનેઆત્માનુંપૂર્ણજ્ઞાનરૂપીજે‘સ્વ-સ્વરૂપ’ છે, તેઆમાંસંપૂર્ણપણેપ્રગટથાયછે. આફક્ત‘આત્મજ્ઞાન’ નથી, સમગ્રબ્રહ્માંડઅનેએનીતમામરચનાઓનેઆવરીલેતુંઆપૂર્ણપૂર્ણપૂર્ણજ્ઞાનછે.

આપાંચમાનાપ્રથમબેજ્ઞાન, ‘મતિઅનેશ્રુત’, પરોક્ષજ્ઞાનછેકેમકે, ઇંદ્રિયોઅનેમનરૂપીમાધ્યમનીએમાંજરૂરપડેછે. છેલ્લાત્રણ, ‘અવધિ, મનઃપર્યવઅનેકેવળજ્ઞાન’ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનકહેવાયછે; કેમકેએમાંકોઇપણપ્રકારનામાધ્યમવિના, આત્માનેપોતાનેસાક્ષાત-પ્રત્યક્ષ-એજ્ઞાનપ્રાપ્તથાયછે.